‘Negerzangeres Lee Chamberlin zingt gospel’ en ‘Shots van zigeuner-krottenwijk’.
Dit zijn twee voorbeelden van beschrijvingen uit de catalogus van Beeld & Geluid. Lang geleden gemaakt, met de taal van toen, maar met de blik van nu denigrerend, discriminerend en kwetsend. Onze digitale collecties worden toegankelijker en zichtbaarder en daar hoort een gelijkwaardige en respectvolle beschrijving bij. Tijd om dit aan te pakken!
Co-creaties
Beeld & Geluid werkte mee aan diverse projecten rondom beschrijvingen en erfgoed. Binnen de projecten Sounds Familiar en DE-BIAS startten we co-creatie sessies met ondergerepresenteerde groepen. Daarbij keken we naar een fragment en konden deelnemers aangeven welke zoektermen zij zouden gebruiken. Vervolgens beoordeelden we de huidige beschrijving in onze catalogus. Wat bleek? Het verschil tussen de zoektermen van de deelnemers en de bestaande beschrijvingen was zo groot dat mensen van Surinaamse afkomst bijvoorbeeld nauwelijks iets van hun eigen geschiedenis in ons archief kunnen terugvinden. Gezamenlijk maakten we beschrijvingen die wel kloppen en de juiste termen bevatten. Dit is uiteraard een intensief traject en kan je alleen in kleine deelcollecties doen.
Technische oplossing: Het HAM-veld
Naast de co-creaties was het aanpassen van kwetsende woorden een volgende stap. Onderdeel van het project DE-BIAS was de ontwikkeling van een tool die problematische termen detecteert, zodat je deze beschrijvingen kan aanpassen. Op basis van de gids Words Matter van het Wereldmuseum is een woordenlijst gemaakt. Daar wilden we met onze beschrijvingen op doorpakken. De tool werkt helaas niet op onze database, maar we konden redelijk gemakkelijk op basis van een aantal termen uit de woordenlijst exports maken van discutabele beschrijvingen.
We kunnen deze woorden redelijk eenvoudig aanpassen zonder dat daar een volledig nieuwe beschrijving voor hoeft te komen. Meestal volstaat het om een woord te vervangen door een ander woord, of zelfs het woord weg te laten.
Toch is het niet altijd zo eenvoudig als het lijkt. Een woord als ‘politionele acties’ is dan wel verouderd (en onjuist), maar researchers zullen er nog op zoeken. Ons woordgebruik is tijdgebonden en zegt ook iets over onze taal en hoe wij hoe wij dachten over specifieke onderwerpen. Oude archiefbeschrijvingen zijn dus waardevolle informatie die bewaard moet blijven. Beeld & Geluid heeft voor deze historische archiefbeschrijvingen een apart metadataveld laten aanmaken: het historical archival metadata-veld, aka HAM-veld. Dit veld is een goede oplossing die voor meer archieven relevant kan zijn: historische beschrijvingen blijven bewaard als bron, zonder dat ze direct zichtbaar zijn. De oude beschrijvingen verplaatsen we naar het HAM-veld. De nieuwe, aangepaste beschrijvingen komen in het primaire beschrijvingsveld.
De historische beschrijving is niet te zien op de publieke catalogus van Beeld & Geluid, maar onderzoekers en mediaprofessionals kunnen binnenkort wel in dit veld zoeken via de specifieke portals voor deze doelgroepen.
Dilemma
Als archief heb je te maken met enorme volumes en moet je rekening houden met de terugvindbaarheid van de programma’s. Welke termen worden nog gehanteerd door de gebruikers van het archief en welke termen zijn te problematisch om te laten staan? En wanneer vervang je een woord, wanneer zet je het tussen aanhalingstekens en wanneer geef je aanvullende context of plaats je een disclaimer?
Antwoorden hierop zochten we samen met een team van gemotiveerde collega’s. We bespraken verschillende voorbeelden, vroegen elkaar via Google chat om feedback en organiseerden tussendoor feedback-sessies om moeilijke gevallen te bespreken. Want wat doe je met beschrijvingen die herhalen wat er wordt gezegd in een programma? En wat doe je met titels die waarschijnlijk ‘gegeven titels’ zijn, maar je weet het niet zeker. En wat als je te maken hebt met een beschrijving van de maker zelf?
De woordenlijst van DE-BIAS geeft suggesties voor beschrijvingen en alternatieve termen. In sommige gevallen wordt geadviseerd om de term in nieuwe beschrijvingen niet meer te gebruiken. Ook kun je termen tussen aanhalingstekens plaatsen, bijvoorbeeld als het woord expliciet benoemd wordt in een programma. Beledigende en racistische termen passen we zoveel mogelijk aan en de oorspronkelijke archiefbeschrijving verplaatsen we naar het historical archival metadata-veld.
Neem dit voorbeeld van een beschrijving uit PaPaul Live (30-04-2005, VARA):
“Enkele gasten uit het publiek moeten ringsteken op Shetlandpony’s, haring-happen en dwerg-dweilen. De gasten weigeren dwerg te dweilen, waarna een gast de vloer dweilt m.b.v. het lichaam van Paul de Leeuw. M.m.v. Edo Brunner en een dwerg.”
Voorstel:
“Enkele gasten uit het publiek moeten ringsteken op Shetlandpony’s, haring-happen en “dwerg-dweilen”. De gasten weigeren een man met dwerggroei te dweilen, waarna een gast de vloer dweilt m.b.v. het lichaam van Paul de Leeuw. M.m.v. Edo Brunner en de man met dwerggroei.”
We laten het woord ‘dwerg-dweilen’ wel staan, maar we zetten het tussen aanhalingstekens. We hebben hiervoor gekozen omdat Paul de Leeuw dit onderdeel in de show expliciet zo noemt. Helaas weten we niet de naam van de man met dwerggroei en blijft hij dus ondergeschikt aan Edo Brunner.
Identiteit, relevantie en terugvindbaarheid
Hier komt ook meteen een dieper dilemma om de hoek kijken. Stel je weet de naam wel, laat je dan het feit weg dat het om iemand met dwerggroei gaat? Bij iemand met dwerggroei is het vaak relevant om te weten, omdat de persoon met deze aandoening meestal onderwerp van het programma is. Maar hoe zit dit met het woord ‘neger’? Dit werd vaak toegevoegd wanneer het niet relevant was, zoals bij de beschrijving waar ik deze blog mee begon. ‘Zangeres Lee Chamberlin zingt gospel’ is voldoende. Maar beeldresearchers zijn vaak op zoek naar specifieke beelden, bijvoorbeeld van demonstraties van de zwarte bevolking in de Verenigde Staten. Schrijven we in zo’n geval een ‘straatinterview met een man’ of ‘straatinterview met een zwarte man’? Vaak kiezen we omwille van de terugvindbaarheid voor het laatste, ook al voelt dat niet helemaal juist. Een persoon wordt toch neergezet als ‘de ander’, want de witte man wordt vaak niet benoemd of heeft een naam.
Als je naar al die oude beschrijvingen kijkt, dan is dat toch wat het meest blijft hangen. Mensen van kleur worden gezien als anders, als exotisch en vallen ook allemaal onder één term. Een dorp is niet een dorp in Burkina Faso, maar een ‘negerdorp’. Een dans, een kind en ga zo maar door, overal wordt het woord toegevoegd. Wij losten dit op door in de nieuwe beschrijvingen alle irrelevante toevoegingen weg te halen. Bij rassenkwesties vervangen we het woord voor iets anders (zwart, Afro-Amerikaans etc).
Er zijn echter ook gevallen waarbij we een term niet kunnen vervangen. Denk aan een titel, een beschrijving van een maker of een citaat. Titels kunnen originele titels of gegeven titels zijn. Omdat we niet altijd weten wat het geval is, passen we het meestal niet aan. In sommige gevallen kunnen we met een toevoeging in de titel meer context geven. Dan blijft het woord wel staan, maar weet je dat het over een boek, reclame of lied gaat.
Bij video’s van bijvoorbeeld YouTube of podcasts nemen we de beschrijving over van de publicatie. In die gevallen wijzigen we de beschrijving niet. In de annotatie staat overigens wel vermeld dat de beschrijving is overgenomen. Citaten passen we uiteraard ook niet aan. We controleren of het duidelijk is dat het om een citaat gaat en corrigeren waar nodig. Mocht het taalgebruik erg racistisch zijn, dan kunnen we daar nog een disclaimer aan toevoegen. Er staat tevens een algemene disclaimer op de portals van Beeld & Geluid.
Wat hebben we al bereikt en wat volgt?
Op dit moment hebben we de beschrijvingen met het woord ‘neger’ waar mogelijk vervangen. Voor het project Ons Land hebben we ook nieuwe inclusieve beschrijvingen gemaakt van materiaal opgenomen in voormalig Nederlands-Indië en Indonesië. In de loop van dit jaar controleren we op woorden als ‘zigeuner’, ‘dwerg’, ‘jappenkamp’ en ‘politionele acties’. We wachten nog op een betere tool om de wijzigingen door te voeren. Ook wachten we tot het HAM-veld doorzoekbaar is gemaakt voor professionals en onderzoekers voordat we meer aanpassingen doen. Er ligt dus nog veel werk, maar de eerste stap in ieder geval gezet!
