Het proces in beeld

Bekijk hieronder enkele foto’s het proces, van de selectie tot aan het eindresulaat.

Foto’s: Limburgs Museum

The post Geredde verhalen: van verontreinigde videos naar digitale parels appeared first on AVA_NET.

Do it yourself

In mijn niet te stuiten liefde voor muziek gaat de cassette, zoals we hem bondig zijn gaan noemen, al decennialang mee. Hij heeft me op allerlei manieren veel vreugde gebracht, misschien wel omdat deze audiodrager altijd weer uitdaagt tot creativiteit. Met een vloeipapiertje op de wiskop van de recorder deejayde ik, zo mixte ik mijn eigen programma van opgenomen radiohits. Bij kermissen die ik van LEGO bouwde klonk een opzwepende score uit een verstopt speakertje. Met cassette-, bandrecorder en mengpaneeltje fabriceerde ik mijn eerste eigen ‘studio’-opnames. Het was houtje-touwtje-multiplay, maar het werkte. En veel later gaf ik zorgvuldig samengestelde en kek vormgegeven mixtapes aan vriendjes en vriendinnetjes, toen ik eenmaal doorhad wat die teweeg konden brengen. Niet te vergeten de walkman die meeging in stoffige treinen door Europa of een pocketrecorder waarmee ik geluiden van ontwakend Caïro vastlegde. De vroegste opnames zijn in de loop van de tijd verloren gegaan. Maar een paar honderd bandjes – keurig in kaart gebracht – houden al ruim dertig jaar stand. Ik beluister er nog steeds een heleboel. Mixtapes, complete albums die op een andere manier vaak lastig te verkrijgen zijn en lokale cassettes die ik op reis kocht. De cassette is voor mij een tastbare en robuuste drager van muziek, die óók een rijke wereld achter de muziek blootlegt.

Uitvinding

Verheugde het Lou Ottens dat 60 jaar na dato muziekliefhebbers én muzikanten nog steeds – en opnieuw – gepassioneerd zijn over diens uitvinding? Uit interviews blijkt dat hij niet veel op had met wat ineens een revival van het cassettebandje genoemd wordt. Voor hem had de tape het al lang verloren van de compact disk (CD), die andere grote muziekinnovatie die mede op zijn naam staat.
In ieder geval staat voor Ottens het gebruiksgemak van de muziekdrager voorop als hij begin jaren zestig werkt aan compactere recorders en banden. Bij Philips is hij dan net gepromoveerd tot hoofd van de nieuwe afdeling productontwikkeling in het Belgische Hasselt. Ontevreden over de logheid van de bestaande reel-to-reel bandrecorders voor consumenten, komt hij binnen een jaar al met de eerste Philips portable spoelenrecorder, de EL 3585. Daar worden er meer dan een miljoen van verkocht. Maar het blijft een ‘lomp’ apparaat met een gebruiksaanwijzing. En de kwetsbaarheid van de losse 0,25 inch brede geluidsband op een spoel maant tot voorzichtige behandeling.
Verschillende firma’s zoeken in die tijd naar een gebruiksvriendelijkere magneetband in een cassette. Ook Philips. Ottens slaagt er met zijn team in een geluidscassette op zakformaat te ontwikkelen die past in een pocketrecorder op batterijen. De bandbreedte in de cassette is 0,15 inch. Philips presenteert de cassette en de recorder op de Internationale Funkausstellung in Berlijn in 1963 onder de slogan ‘Kleiner dan een pakje sigaretten’. Vanaf 1965 is het door Philips gepatenteerde formaat de wereldstandaard en wordt het door meerdere producenten gefabriceerd.

Succesverhaal

Een paar feiten in de doorontwikkeling van de baanbrekende uitvinding:

• In 1966 komen voorbespeelde cassettebandjes (Philips noemt ze Musicassettes) in stereo op de markt. De marketinggedachte is aanvankelijk vooral gericht op het tegengaan van het zelf opnemen van hitjes van de radio, dat de singleverkoop zou doen stagneren.
• In hetzelfde jaar wordt de cassetterecorder ingebouwd in een draagbare radio.
• In 1968 hebben de eerste autoradio’s een geïntegreerde cassettespeler.
• In 1971 komen er cassetterecorders voor de kwalitatief betere chroomdioxyde band in plaats van de normale ferromagnetische band. De opname- en afspeelkoppen van deze recorders voldoen aan hifi-eisen.
• In de jaren zeventig en tachtig behoren cassettedecks, boomboxen en walkmans tot de populaire gebruiksartikelen. De ontwikkeling en massale verkoop van die apparaten zorgt voor een explosie in de verkoop van cassettes.
• Aan het einde van de twintigste eeuw zijn er wereldwijd tientallen miljarden cassettebandjes verkocht, zowel bespeeld als onbespeeld.

Gebruiksgemak

De reden van de populariteit? Makkelijker en leuker dan een cassette bestaat niet. Het bandje met meestal 60, 90 of 120 minuten opname- en afspeeltijd schuif je makkelijk in en weer uit de recorder. Of dat nu een pocketrecorder, walkman, cassettedeck of player in de auto is. Steeds is het principe hetzelfde. Wereldwijd. Ongeacht het merk van de tape of de apparatuur. Je hoeft alleen maar rekening te houden met de aanloopstrook van een paar seconden, het niet opneembare deel waarmee de magneetband bevestigd is aan de spoeltjes. Dit beschermt de band en voorkomt dat je het begin van de opname meteen verknoeit. Als dan aan het einde van kant A de helft van de tijd erop zit, stop je de band, drukt op eject, haalt de cassette eruit en draait hem om. Nog eens 30 of 45 minuten opnametijd. En wat ook heel comfortabel is: gewoon ergens middenin het bandje stoppen en eruit halen. Doe dat maar eens soepeltjes met een losse spoelenband zonder hem te beschadigen. Die moet je eerst handmatig langs een loopwerk leiden en vastzetten aan de opwindspoel.

De cassette als norm

Deze innovatie past dan ook naadloos in vergelijkbare ontwikkelingen in het aanbod van consumentenapparatuur voor beeld en geluid. Neem uit het vakgebied van AVA_Net de smalfilm. In de periode waarin de compact cassette opkomt, ontwikkelt de industrie de super-8 film. Die komt in 1965 in een cassette op de markt met eveneens als doel het gebruiksgemak te vergroten. De amateurfilmer wordt verleid met het ‘iedereen kan filmen’ concept. Maar daar blijft het niet bij, want het plastic doosje wordt ook hét omhulsel voor andere beeld- en geluidsdragers zoals de videoband. Weliswaar groter dan een pakje sigaretten, maar toch. Een eerdere generatie videogebruikers heeft het nog moeten doen met het zogenaamde open reel systeem, een bandrecorder voor video-opname. Het miniatuurconcept van de compact cassette kwam goed van pas voor analoge én digitale mediaformaten in de jaren tachtig en negentig. Denk aan de Video8-, de Hi8-cassette en zijn digitale opvolgers voor amateurs, en op geluidsgebied de haast vergeten Digital Compact Cassette (DCC) van Philips en de professionele, succesvollere Digital Audio Tape (DAT) van Sony.

Kwaliteit

Gebruiksgemak is dan wel de aanjager voor het succesverhaal van het cassettebandje, maar hoe zit het eigenlijk met de geluidskwaliteit? Waar Lou Ottens de bandrecorder een ‘machtig onhandig’ ding vond, zegt auteur Hans L. Koekoek in zijn Bandrecorderboek (1968) dat de cassetterecorder juist niet aan te bevelen is. Met zijn vaste lage bandsnelheid van 4,75 cm/s heeft de cassette een veel lager frequentiebereik. Ook bandmontage op de cassette is zonder gekke kunstgrepen onmogelijk.
Nu is dit de stem van de audiohobbyist, de geluidsknutselaar, of de geluidsjager zoals hij ook genoemd werd. De voorstanders van puur gemak stellen – zo verwacht de industrie – doorgaans minder hoge eisen aan de dynamiek en een gebalanceerd klanktonenpalet. De cassette bereikt op een bepaald moment ook een volledig nieuwe generatie gebruikers. Jongeren bijvoorbeeld, die deze referentie met oude media niet hebben. Tegelijkertijd heeft de industrie steeds gewerkt aan het verbeteren van de opname- en weergavekwaliteit van apparatuur en bandjes.

Lofi of hifi?

Muzikant, schrijver en filmmaker David Byrne zegt er iets over in zijn How music works (2012). Het gemak wint het volgens hem altijd van de behoefte aan kwaliteit. Daarbij komt, zo redeneert hij, kwaliteit zit tussen de oren! Vergeleken met een cassettebandje klinkt de CD netjes, opgepoetst, gebalanceerd. Bovendien is de CD voorzien van een breed spectrum aan frequenties. Maar of die eigenschappen nu het summum zijn, daar blijven de meningen over verdeeld. Hoeveel vinylliefhebbers zweren niet bij de warme klank van de platen in hun collecties? De andere kant: waarom zou lofi geproduceerde muziek of een elpee met al zijn onhebbelijkheden beter zijn en authentieker klinken dan muziek op een glimmend schijfje? Uiteindelijk is het de kracht van de muziek zelf die telt.
Het zijn vergelijkingen die vandaag de dag niet meer opgaan voor de massa van de muziekliefhebbers. Streamingdiensten voor muziek zijn volledig omarmd. Je bent altijd maar een paar tikken verwijderd van je lievelingsmuziek. Delen is bovendien makkelijker dan ooit. Daarom heeft de gemiddelde consument beduidend minder moeite met het lage dynamische bereik. En die concessie is dus van alle tijden.

Een uitvinding met veel gezichten

De relatief mindere – en zeker ook merkafhankelijke – geluidskwaliteit is trouwens lange tijd geen argument om te twijfelen aan de cassette. Voor mezelf sprekend: ik gebruikte in mijn tienerjaren als beginnend geluidshobbyist en experimenterende muzikant de systemen naast elkaar. Mijn vaders bandrecorders draaiden onder mijn hoede vele uren, en het was pure error and trial om er een acceptabele kwaliteit uit te halen. Tel daarbij op de kreukrisico’s van de band. Dan was de cassetterecorder een zegen. Maar ook daarmee was het in die tijd vaak genoeg kommer en kwel: wegvallen van hoge tonen, wow and flutter, ruis. Talloze keren repareerde ik in die oertijd mijn gekreukte of stroef draaiende bandjes. Toch slaagde ik erin een aantal eigen ‘albums’ op cassette op te nemen, met een bijbehorend tekstboekje. Puur ‘voor intern gebruik’.

Revival

In veel Aziatische en Afrikaanse landen bepalen uitgaven op cassettes lange tijd de muziekmarkt. Weliswaar vaak in een inferieure kwaliteit opgenomen of slecht gekopieerd door lokale producenten, vaak de winkeliers zelf. Maar de cassette is dé manier om goedkoop lokale muziek te verspreiden die anders het publiek niet bereikt. Eenzelfde economisch patroon tref je aan in de westerse muziekcultuur. Bands zonder budget, uitgever of distributeur produceren zelf hun muziek. Ze verkopen die op cassettes tegen een lage prijs bij concerten of sturen ze wereldwijd naar hun fans.

En ook in deze tijd verkopen artiesten hun muziek weer regelmatig op cassette. Je zou daarbij in eerste instantie denken aan een opleving van dit goedkope productie- en distributiemodel in eigen beheer, maar wat schetst mijn verbazing: ook wereldsterren als Ariana Grande, Lady Gaga, Björk, Eminem en alternatieve rockbands als The 1975 en Arctic Monkeys brengen anno 2021 nieuw of oud werk uit op muziekcassette. In dit geval: een dure productie goedkoop in de winkel. Een interessante ontwikkeling die laat zien dat het maakproces en de verspreidingswijze twee kwaliteiten kunnen hebben. Dat hifi en lofi door elkaar kunnen lopen. De dure sterren ontlenen er een extra hip imago aan. En als fan heb je een hebbedingetje in handen. Of er daadwerkelijk een businessmodel achter zit? De omzet is nog niet wereldschokkend, maar er is een verrassend stijgende lijn te zien in de verkoop.

Mixtape

Van de muziekindustrie dan nu naar het domein van de thuiskopieerder. Over het prachtige fenomeen van de met zorg samengestelde mixtape is veel te vertellen. Compilaties die je maakt voor of krijgt van vrienden en familie kunnen je op interessante nieuwe muzikale sporen zetten. Of je verrassen  door een onverwachte combinatie van stijlen. Met de mixtape die iemand cadeau geeft wil diegene zeggen: luister naar deze muziek en je leert me kennen. Ook David Byrne is een liefhebber: “Je maakte compilaties die je emotionele toestand weerspiegelden en die kon je in je cassettedeck stoppen als je dat gevoel wilde aanwakkeren of wegnemen. De mixtape was je vriend, psychiater en troost”. De muziekindustrie bemoeit zich natuurlijk wel met het gepassioneerd delen van muziek. Een rechtenheffing op onbespeelde dragers is daarvan het gevolg. Maar ze profiteert er ook van: genoeg muziekliefhebbers schaffen albums aan die ze juist hebben leren kennen door de mixtapes.

Geluidspost

Een ander fenomeen: bandjes met gesproken woord. De gesproken brief is een wat onderbelichte functie van de cassette, omdat veel mensen het bandje nu eenmaal associëren met muziek. Toch raakt deze post-functie van de cassette heel sterk aan de persoonlijke strekking van de mixtape. In een tijd waarin audioboodschappen via Whatsapp alledaags zijn, is het fenomeen van de geluidspost in een envelop eigenlijk heel wonderlijk. Ik ken de geluidsbrieven uit de familie van mijn ouders en uit bepaalde collecties op mijn werk. Het gaat dan meestal om bandjes die op de bandrecorder zijn opgenomen of om gesneden platen, een gelimiteerde oplage vinyl met daarop gelegenheidstoespraken. Het vraagt nogal wat handelingen om je geliefden op deze manier bij te praten. Dus ook hiervoor was de cassette een uitkomst.

De cassette in het archief

Ontzettend veel van die geluidspost is als primaire bron archiefwaardig. Net als oral history, interviews, volksverhalen, volksmuziek en radiodocumentaires. Dankzij de goedkope en eenvoudige techniek zijn ook deze audiobronnen massaal op cassettes opgenomen en in de depots van alle soorten archief- en documentatiecentra beland, met een brede archiveringsgraad als gevolg. De digitaliseringsgraad van die cassettecollecties lijkt momenteel ook vooruitgang te boeken.

Ook bijzonder, maar mogelijk iets zeldzamer in de archieven, zijn cassettebandjes met illegale radiouitzendingen van linkse signatuur. Zo beheert het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) een collectie cassettebandjes met de uitzendingen van Vrouwenradio Den Bosch uit de jaren tachtig. Ze zijn toegankelijk via de themawebsite Rebellerende Vrouwen.

Ook (deels) gearchiveerd op cassette is het geluid van de krakerszender Radio Rataplan, die ten tijde van de Nijmeegse Piersonrellen in februari 1981 als actiezender fungeert. Het Regionaal Archief Nijmegen beheert enkele opnames hiervan in een collectie. Online zijn fragmenten te beluisteren via www.depierson.nl. In een recente aflevering van Andere Tijden over de ontruiming van de Piersonstraat loopt het geluid van Rataplan als een rode draad door de reportage heen. Dan is er nog het cassettearchief van Radio De Vrije Keijser in Amsterdam uit de periode 1980-1997. Het IISG beheert deze opnames en heeft ze integraal toegankelijk gemaakt in Het Staatsarchief – Archief van de kraak- en actiebeweging van Nederland.

Play rewind eject

Terug weer naar mijn bandjesverzameling, die overigens zonder morren is samengevoegd met die van mijn partner. De warme klank en dynamiek van deze opnames vanaf eind jaren tachtig trekken het nog heel behoorlijk. Oudere tapes hebben niet overleefd. Ik investeerde op tijd in betere cassettedecks, wat wonderen deed voor de opnamekwaliteit. Ooit leek de minidisc, de beloofde opvolger, voor verzachting van nog steeds bestaande cassettepijn te zorgen. Maar dat bleek maar ten dele een oplossing: opname- en bewerkingsmogelijkheden waren legio, maar uiteindelijk moet de dynamiek van de minidisc het afleggen tegen die van de CD, de elpee én de cassette. En niet onbelangrijk: de platte doosjes van de minidisc zijn ook nog eens ondingen om mooi te labelen en te bewaren. Want indexeren aan de buitenkant en duiden aan de binnenkant zijn standaardmethodes in mijn cassetteverzameling. Zeker pre-internet kregen de doosjes een notitieblaadje mee met álle overgeschreven credits van een album. Tastbaarder kan het niet zijn. En daarmee is de verpakking naast het creatief-muzikale dat op tape staat een essentieel onderdeel van hoe ik de cassette ‘beleef’.

Ik moet wel eerlijk zijn en Lou Ottens gelijk geven: het geluid kan natuurlijk niet tippen aan dat van de CD. Tegelijk ben ik nog steeds als vanzelf aan het schakelen tussen lofi en hifi, of tussen gecomprimeerd en knetterdynamisch. Van cassette naar CD naar Spotify naar vinyl naar een enkele keer een minidisc…als de muziek maar binnenkomt. Het is in wezen onzinnig om te dwepen met oude geluidsdragers, waar je telefoon de meeste van genoemde waanzinnige geluidsdingetjes ook kan. En nog veel meer! Maar de cassettepraktijk was en is zoveel kleurrijker. Leve de cassette!

Verdieping

• Interview in OVT met Arjan Spies van The Kik, uit: Lou Ottens, de Nederlandse uitvinder van het cassettebandje, OVT 14 maart 2021
• Interview met Lou Ottens, uit Philips Museum vertelt, serie 8:  Lou Ottens, de uitvinder van het cassettebandje, voorjaar 2021
• In memoriam Lou Ottens: ‘Hij veranderde met twee uitvindingen de beleving van muziek’ , NRC, 9-3-2021
• Documentaire ‘Cassette – A documentary mixtape’, regie Zack Taylor, 2018
• ‘How music works’, David Byrne, 2012
• ‘Keert na vinyl ook het cassettebandje terug’, Het Parool, 28-3-2016
• Interview met Lou Ottens tijdens bezoek aan het Philipsmuseum, Een Vandaag, 28-01-2017
•  ‘Uit de collectie van het BHIC: illegale vrouwenradio’, Mathilde Min

Wil je meer weten over de conservering en digitalisering van audiocassettes? Lees dit blog van Brecht Declercq, manager Digitalisering & Acquisitie bij meemoo en voorzitter van FIAT/IFTA.

Foto’s: Frank Holthuizen

The post Ode aan het cassettebandje: een dappere geluidsdrager voor alle tijden appeared first on AVA_NET.

De Puinfilm als installatie in tentoonstelling

Onder de oorspronkelijke titel ‘Venlo 1945’, roept de Puinfilm de kijker in het bevrijdingsjaar op om middelen in te zamelen voor de zwaar getroffen stad. Het is een documentaire die we tot de kern van het Limburgse filmerfgoed rekenen, met zelfs een bovenregionale waarde. Het idee om deze iconische film in een geheel nieuwe vorm aan onze bezoekers te laten zien, past in de Limburgse plannen voor het 75^ste herdenkingsjaar van de bevrijding.

Een van die plannen is een tentoonstelling waarin naoorlogse beeldende kunst en audiovisuele storytelling samenkomen. We trekken daarin samen op met onze buren, Museum van Bommel van Dam, het stedelijk museum met een ruime collectie moderne en hedendaagse kunst. Hoe verwerken Nederlandse kunstenaars en filmmakers hun ervaringen met vrijheid en onderdrukking? Een in onze ogen sterk verhaal dat zich kan onderscheiden van meer traditionele herdenkingsprojecten waarin het accent vaak ligt op de tijd van de bevrijding. ‘Tekens van Vrijheid – van oorlogsdocumentaire tot Armando’, zoals de tentoonstelling heet, is kunsthistorisch overzicht en regionale geschiedenis in één. Een gerevitaliseerde Puinfilm en een drietal minidocumentaires van studenten flankeren indringende werken van onder meer CoBrA en de Nul-beweging.

Verderop ga ik op de Puinfilm in. Hier eerst iets meer over de andere vrijheidsprojecten van het Limburgs Museum, die allemaal het audiovisueel archief als basis hebben.

Filmeducatieproject Filming Freedom

Het begint in 2018 met een filmeducatieproject dat we ‘Filming Freedom’ noemen. We willen jonge filmmakers in opleiding laten ervaren hoe het is om met archiefbeeld uit de Tweede Wereldoorlog te werken. En dit als startpunt te gebruiken voor een korte film die hún kijk op vrijheid weergeeft. Het feit dat ze studeren aan een MBO-opleiding en dus nog echt jong zijn, zien we als een grote uitdaging. We dienen het plan in bij de provincie en ontvangen een mooie subsidie. De school in kwestie, het Vista college in Heerlen, selecteert derdejaars studenten met documentaire ambities. Met storyteller Tanja Nabben en historicus Fred Cammaert als coaches gaan ze aan de slag. De drie minidocumentaires gaan in 2019-2020 het voortgezet onderwijs in als inspiratie voor het maken van korte scholierenfilmpjes over vrijheid. En komen dus als finale in de tentoonstelling ‘Tekens van Vrijheid’.

Gedeelde Oorlog: een verhalende live filmvoorstelling

Om ons megaproject over vrijheid te vervolmaken, bedenk ik onder het motto ‘het kan niet op!’ een derde productie. De inbedding is er al: ieder jaar in januari neemt het Limburgs Museum namelijk deel aan het Limburg Film Festival. Dat is een showcase-festival van het beste dat de actuele filmproductie in onze provincie te bieden heeft. Je ziet er korte films, documentaires en speelfilms van een groeiend leger van cineasten met Limburg als verbindende schakel. Een Limburg dat een rijke filmcultuur kent, met nationaal doorgebroken makers die hier opgroeiden en nieuwe generaties die aan de weg timmeren. Daarom belichten wij met een eigen programma steeds waar die filmcultuur historisch gezien vandaan komt. En dat is altijd een kijkje in de collecties via een attractieve en opvallende presentatievorm. Ik voel me steeds weer bevoorrecht om in een museale omgeving te kunnen werken aan de toegankelijkheid van het audiovisuele erfgoed van Limburg. Zo maakte ik – vaak samen met musici, schrijvers en filmmakers – een groot aantal publieksprogramma’s binnen en buiten de muren van het museum.

‘Gedeelde Oorlog’ krijgt in het najaar 2019 vorm. Een voorstelling over het alledaagse leven van Limburgers tussen 1939 en 1949. Een verhaal over de menselijke maat tegen het decor van chaotische en turbulente wereldontwikkelingen. Met amateur- en journaalbeelden uit eigen collectie en van Beeld & Geluid vorm ik de dragende visuele laag. Componist Ton Verhiel verweeft een fascinerende soundtrack met tijdgebonden radiofragmenten. Je hoort cello, keyboard, viool, klarinet en saxofoon. En in dat muzikale en visuele bedje is het schrijver, journalist en muzikant Frans Pollux die als verteller intrigeert in de live uitgevoerde vertoning.
De productie gaat op 11 januari 2020 in première en kent enkele uitverkochte voorstellingen – totdat de lockdown vanwege Covid-19 een voortijdig einde maakt aan de tour. Met het culturele leven op slot, krijgen de tentoonstelling met daarin de Puinfilm-nieuwe-stijl vrijwel direct een vervolg op onze online kanalen. Daarmee ligt er voor dit nieuwe werk op basis van een 75 jaar oude film misschien wel een mooie toekomst in het verschiet.

Maar wat is nu de drijfveer om deze Puinfilm zo ingrijpend te verbouwen? En hoe pak je zoiets aan?

De Puinfilm:‘Een verlaten, troosteloze dodenvallei’

Eerst terug naar de zomer van 1945. De Venlose fotografen Dré Brenneker (1910 – 1983) en Baer Thiery (1908 – 1978) maken een film in hun stad. Met camera’s van de Amerikaanse legerfilmdienst registreren ze kaalgeslagen delen van de binnenstad. Ruïnes van woningen, kerken en bruggen. Het alledaagse leven. De stad had in de winter maandenlang in de frontlinie gelegen tot ze in maart werd bevrijd. Ze was zwaar getroffen door een reeks geallieerde bombardementen die het eigenlijke doel, de Maasbruggen, steeds misten. Duitse beschietingen richtten veel schade aan, en vanaf januari 1945 moest de bevolking op last van de bezetter evacueren. De makers hebben een journalistieke missie en werken onder de vlag van productiebedrijf Zuiderfilm, dat voor de oorlog was opgericht als dochter van de Nieuwe Venlosche Courant. In de Haarlemse studio van Multifilm wordt de film voorzien van klassieke muziekstukken en een pathetische commentaartekst.

Doel van de film

Als de film klaar is, krijgen genodigden hem op 30 augustus te zien in het Venlose Scala Theater. Dan is het Amsterdamse publiek aan de beurt, daarna dat van Groningen en pas in november de inwoners van Venlo zelf. Duizenden toeschouwers in 3 maanden tijd. De functie van de later in recensies tot Puinfilm bestempelde documentaire is helder: de propagandafilm doet een beroep op de liefdadigheid van de kijker. Door de aandacht te vestigen op de noodzakelijke wederopbouw van de rampstad en het lot van zijn inwoners, is de verwachting dat een stroom hulpgoederen op gang komt. Met alleen verbittering lukt dat niet. Dus geven de laatste minuten van de film een sprankje hoop: in een vervreemdend decor maken inwoners ruimte voor de nieuwe stad, zoeken in puinhopen naar bruikbare spullen, doet de postbode zijn werk, liggen rioleringsbuizen klaar en zijn straten weer begaanbaar. In beeld zien we ook een flard van de humor van Venlonaren die ‘Villa Zomerlust’ en ‘Villa Puinzicht’ op muren hebben gekalkt. En de stem verwijst naar een legende: “Sint-Martinus, de patroon van de stad Venlo, sneed eens zijn soldatenmantel in tweeën om zijn uitgeschudde en berooide medemens te helpen. Mogen ook wij de kracht vinden eendrachtig samen te werken aan de leniging van de barre noden in dit offergebied, om gezamenlijk als Nederlanders Nederland te herbouwen”.

Oude vertoningspraktijk

Na bewezen diensten belandt de film – net als alle andere Zuiderfilmproducties – in het archief van het Dagblad voor Noord-Limburg. Dit wordt in 1979 overgedragen aan het Goltziusmuseum in Venlo. In dat stedelijk museum en zijn opvolger, het Limburgs Museum, krijgt de film een tweede leven door vertoningen aan ooggetuigen, hun families en andere geïnteresseerden. De Puinfilm is in zijn authentieke staat en betekenis een museaal en historisch document geworden. Maar wel een dat met emotie is geladen en dat decennialang ook blijft.

Je kunt het een lokale museale traditie noemen, de vertoningen van deze documentaire. Onderdeel van het collectieve herdenkingsmechanisme dat in Venlo elk jaar in maart op gang komt. Midden jaren negentig kwam ik in het Limburgs Museum werken en in die tijd was de traditie nog hartstikke levend. Vele jaren daarna ook nog. Toenmalig collega Sef Derkx is lange tijd door het (lokale) publiek als ‘mister Puinfilm’ gezien. Als degene die zijn passie voor Venlo verbindt aan het kundig duiden van de Puinfilm en ander av-materiaal over zijn stad. Het museum had een lokale functie totdat het in 1994 vanwege nieuw provinciebeleid een Limburgse opdracht kreeg, met een schaalvergroting en een nieuwbouw als gevolg.

Tijd voor een nieuwe blik op de oude Puinfilm

Er is van alles op te merken over die oude vertoningspraktijk. Ongetwijfeld droeg het vroegere museum daarmee bij aan een herinneringscultuur die waarde kan hebben voor de band met de maatschappij. Alleen: het voeden van nostalgie is niet bepaald meer een legitieme functie van museale activiteiten. Het is daarnaast een feit dat het kijkerspubliek ouder is geworden samen mét de film. Jongere generaties hebben nauwelijks oog voor de impact van de Puinfilm, tenzij aangewakkerd door schoolbezoeken aan het Goltziusmuseum of door verhalen van oma en opa. Het is ook niet makkelijk, de aandacht houden voor ruim 21 minuten wollige zwartwitbeelden. Met een soundtrack waarop een ouwelijke uitvoering klinkt van stukken uit Beethoven’s Derde Symfonie (de ‘Eroica’), die notabene her en der wegebt in geruis en gekraak. Plus een stem die zwaar aangezet en traag het laatste oorlogsjaar beschrijft. De interesse neemt jaar in jaar uit zienderogen af.

Anno 2019 vind ik het daarom tijd voor een nieuwe blik op de oude Puinfilm. Met het aanstaande herdenkingsjaar zie ik de kans om er een nieuw publiek voor te interesseren. Ik wil hem ontdoen van het stroperige karakter en het eenzijdige, bittere perspectief dat eruit spreekt. Tegelijk besef ik dat de kracht van de oude Puinfilm juist schuilt in het visuele drama en de taal van de commentator. Venlo als een ‘verlaten, troosteloze dodenvallei’ en ‘Noord-Limburg niemandsland’: dat zijn impressies die er niet om liegen. Het is natuurlijk pure propaganda. En hoewel het tegenstrijdig lijkt, wil ik juist dat aspect terug laten komen in de nieuwe versie. De boodschap van een Nederlandse stad die getergd om hulp roept. Een boodschap ook die uit duizenden herkenbaar is in onze tijd. De nieuwe Puinfilm wordt een installatie in de eerste zaal van de tentoonstelling ‘Tekens van Vrijheid’. Door projectie op levensgrote schermen en daaraan gekoppelde speakers, wordt ‘kijken naar’ een ruimtelijke ervaring.

Uitdaging

Met de toestemming van de erfgenamen van Dré Brenneker heb ik de creatieve ruimte om met de film aan de slag te gaan. Er moet nogal wat gebeuren, maar ik heb alle vertrouwen dat dit lukt. Ik voel me extra uitgedaagd, in mijn driedubbelrol als projectleider, conservator en maker. Min of meer gepland volgen de productieperiodes van het filmeducatieproject, de tentoonstelling, de Puinfilm en Gedeelde Oorlog direct op elkaar. Laten we het gezonde hoogspanning noemen! Uitgedaagd voel ik me ook omdat ik na lange tijd weer nieuwe muziek ga schrijven en opnemen. Voor het museum voorzag ik incidenteel producties van kleine composities, maar ik waak ervoor dat het gewoonte wordt; teveel dubbelrollen lijken mij niet zo werkbaar.

Dat het werk aan de muziek in mijn geïmproviseerde thuisstudio moet gebeuren, staat vast. Ook dat ik daar steeds pas kan beginnen nadat een van mijn kinderen deze – ook hen toebehorende – werkplek ’s avonds verlaten heeft. De avond en nacht lonken dus. Ideaal voor het creatieve proces, zeker omdat de resterende tijd beperkt is en ik dus onder een redelijke druk moet werken. Gelukkig lukt dat. Ik neem in die periode de specificaties van de installatie steeds door met onze av-partner Showtheme en mijn collega van techniek, die ongelooflijk fijn meewerken. Dan gaat het over de aankoop van short throw beamers, de maten en materialen van de projectiedoeken, het soort geluidsboxen en versterkers (voor de diepe bassen) en de programmering van de players voor beeld en geluid in één lopende lijn.

Van oorspronkelijke naar nieuwe verhaallijn

In de originele Puinfilm beschrijft de voice-over chronologisch de gebeurtenissen in het laatste oorlogsjaar in Venlo, maar het beeld volgt deze niet – de filmopnames zijn immers van na de bevrijding. Hoewel een interessante vorm, is het toch echt een noodgedwongen keuze geweest. Een andere structuur is wenselijk. Daarom bepaal ik voor de nieuwe versie allereerst zes scènes, grotendeels op basis van het verloop van gebeurtenissen in de film. Zes scènes die worden vertaald naar evenveel beeldschermen en audiotracks, doorlopend en in herhaling. Als de eerste scène is afgelopen, verplaatst het geluid zich naar het tweede scherm en komt daar scène twee, enzovoort. De eerdere scènes beginnen ook steeds opnieuw, maar het geluid ‘loopt mee’ door de ruimte en bepaalt de verhaallijn die je kunt volgen. Maar niets is dwingend, het geluid begeleidt associatief en sferisch de beeldscènes.

Uit de tekst gebruik ik de meest impressionistische passages en slechts een deel van de zuiver feitelijke informatie over Venlo in de frontlinie. Anders dan in het origineel laat ik de nieuwe film starten op 1 maart 1945, het moment waarop Amerikaanse legereenheden het desolate en ontredderde Venlo aantreffen. De stem krijgt een leidende rol in een paar van de nieuwe muziekstukken die ik ga maken.

Gesproken songs in heavy sountrack

Er zijn wat dilemma’s. Allereerst de originele geluidssamenstelling. Muziek en commentaar staan samen op het optisch geluidsspoor van de 16mm-projectiekopie, waarvan in 2004 een scan op digi Beta is gemaakt. Maar ik wil alleen de stem gebruiken. Een zoektocht in het Multifilmarchief en bij de erfgenamen wijst uit dat er geen geluidsbanden van de productie bewaard zijn. Dus ga ik aan de slag met het diepgaand bewerken van de geluidstrack van de film, zodat ik de stempassages die ik nodig heb los kan halen. Gelukkig zijn de muziekpassages onder de stem opnametechnisch meestal zwak en lukt het om via mijn bewerkingsprogramma de stem te isoleren – wetende dat ze in een zwaar geluidsdecor gaan belanden. Daar maak ik drie aparte scènes van, de andere drie worden instrumentale stukken.

Via equalizer verbeter ik de audiokwaliteit, maak hem ook lichter van toon. En ik ‘grijp in’ door de stem een fractie te versnellen. Hij blijft herkenbaar als de stem van de Puinfilm, maar er komt een prettige vaart in die het nieuwe werk nodig heeft. Een paar muzikale motieven en sferen heb ik dan als audio-kladblok al klaarstaan.

Tijd dus om nu echt te gaan beginnen aan het maken en opnemen. Ik heb de sfeer van de zes scènes in m’n hoofd en componeer daar de zes muziekstukken op. De beeldmontage zal ik straks op de geluidstracks maken. Ik schrijf de muziek niet uit, maar construeer laag op laag met gitaren, digitale piano en een van een vriend geleende digitale Moog synthesizer. Veel van het geluid dat je hoort is volledig bewerkt met effecten uit mijn geluidstrukendoos. Als voorbeeld: ik gebruik vaak langgerekte onderliggende ijzige akkoorden. Die klinken elektronisch maar komen in feite uit een akoestische gitaar, sterk vertraagd en voorzien van een effect voor een passende dynamiek. Het analoog-digitale knutselwerk, noem ik het altijd. Als eerste klaar zijn de tweede en derde delen van de film, beide met de originele, maar dus bewerkte, stem. Ik heb zogenaamde gesproken songs voor ogen, en hoe wonderlijk is het dat de stukken ook zo uitpakken. Vooral deel drie lijkt een traditioneel lied met coupletten en een muzikaal refrein. Ik vind het fascinerend wat de muziek met de tekst doet, of omgekeerd. Het tweede stuk kenmerkt zich door de zeggingskracht van de tekst, de diepe, stuwende bassen, het pulserende ritme en de niet thuis te brengen geluiden. De intromuziek is gruizig, dreigend en melancholisch tegelijk, en versterkt wat de openingsbeelden uitdrukken. Zo werk ik daarna ook aan de drie laatste muziekstukken, die met name instrumentaal zijn. De opnames eindigen met de synthesizer waarmee ik finesses aanbreng: dunne melodielijnen, sequencers maar ook het quasi gebonk van de sloophamer, en dan is het muzikale palet compleet
Aan het eind van deel 3 verandert de toon en werkt alles toe naar een hoopvolle toekomst. Heel bruikbaar daarvoor zijn de op radio uitgezonden reportages van Herrijzend Nederland uit maart 1945. Venlonaren vertellen de verslaggever over hun recente ervaringen. Radio die heel actueel klinkt, en vooral heel rechtstreeks, recht uit het rampengebied. Uit die reportages, afkomstig van Beeld & Geluid, verwerk ik passages in de muziek. Verbittering maakt plaats voor lichte euforie. En de muziek gaat mee, van dreigend en desolaat naar hoopvol.

Vondst in het depot

Dan is er nog even het dilemma van de wollige en toch wel bleke, contrastarme versie van de Puinfilm. Maar dat lost zich op. Want op zoek naar een betere versie bekijk ik met een collega de verschillende originele 16mm-dragers uit ons depot. Wat blijkt: de op de doos als ‘Kleine Puinfilm’ betitelde rol is een anders gemonteerde versie zonder geluid en vrijwel ongedeerd. Met een contrastrijke schakering van grijstonen. Ineens zien we in de Puinfilm het zomerse licht dat je in de oude kopie echt moest zoeken.

En nog verrassender: er ligt een aparte rol ‘restmateriaal’, die vanwege de verhuizing van Dagblad De Limburger ooit bij ons is afgegeven en nooit eerder bekeken. We zien negatief cameramateriaal met vrijwel onbekende opnames die prima van pas komen. Het meest verbluft zijn we door een paar testscènes waarin een van de filmers uitkijkt over een zee van puin temidden van opengereten panden. En hij laat de camera in z’n hand rondtollen! De ideale beginscène! Het materiaal wordt full HD maar met het beeld in 4:3 gescand en gaat de montage in. De scan is strak, fraai zwartwit, en in kwaliteit zo dicht mogelijk bij de bron. De beeldmontage en de hele afwerking maak ik vervolgens op het geluid, en dat gebeurt in de werkplaats in het museum. Nog een paar dagen om proef te draaien op zaal, tot we op 17 oktober opengaan. Missie volbracht.

Geslaagd experiment

Terugkijkend mogen we heel tevreden zijn. Met de tentoonstelling Tekens van Vrijheid en ‘Puinfilm – De Remix’, zoals we hem hebben genoemd, bereiken we ruim 20.000 bezoekers tot de sluiting in maart 2020. Een mooi aantal voor een ‘lastig’ onderwerp en niet alledaagse benadering. De waarderingen liegen er ook niet om: bovengemiddelde tot excellent. Bezoekers en betrokkenen geven aan dat ze de nieuwe Puinfilm geslaagd vinden. Voor een deel – vermoed ik – is die waardering gevoed door de beleving in de zaal. Het is een ruige installatie die de kijker blijkt te imponeren. Dwars door alle leeftijden en categorieën heen: oudere Venlonaren die de oorlog hebben meegemaakt of kennen uit de overlevering, middelbare scholieren, studenten, provinciebestuurders, archivarissen, enzovoort. Ja, zelfs de fans van de oorspronkelijke Puinfilm laten weten dat ze geraakt zijn. Verschillende regionale media berichten over de tentoonstelling: L1 radio komt langs, Omroep Venlo draait een reportage, het Platform Tweede Wereldoorlog maakt een analyse en het cultuurmagazine Zuiderlucht schrijft een verlegen makende recensie.

De toekomst van de nieuwe Puinfilm

Aan het begin van de intelligente lockdown besluiten we om van de tentoonstelling een virtuele versie te maken. Een online kijkje in 360 graden. Ook de remixed Puinfilm krijgt vanaf dat moment een ‘platte’ versie op YouTube. Sinds het project online is, komt de virtuele tour op enkele tienduizenden views. De remix op YouTube blijft nu wat hangen op een kleine 700. Dat vraagt waarschijnlijk om meer gerichte marketing via social media, want het is interessant om te volgen wat de remix doet met het publiek.

De oude Puinfilm blijft vanzelfsprekend als authentieke bron behouden en toegankelijk. Het blijft immers een van de kernfilms uit de collectie. Het nieuwe werk kun je bekijken als een voorbeeld van hergebruik en creatie. Een nieuwe bron wellicht, omdat hij 75 jaar na dato versterkt weergeeft wat het origineel intussen misschien ontbeert: de kracht om in de harten van nieuwe kijkers te komen. Daarom is het van belang om de Puinfilm oude en nieuwe stijl beide in de online collectie op te nemen. En in het nieuw te ontwikkelen museumplatform moet het beslist een onderwerp zijn voor een van de ‘Verhalen van Limburg’.

The post De Puinfilm – een Remix voor de toekomst? appeared first on AVA_NET.