Co-creaties

Beeld & Geluid werkte mee aan diverse projecten rondom beschrijvingen en erfgoed. Binnen de projecten Sounds Familiar en DE-BIAS startten we co-creatie sessies met ondergerepresenteerde groepen. Daarbij keken we naar een fragment en konden deelnemers aangeven welke zoektermen zij zouden gebruiken. Vervolgens beoordeelden we de huidige beschrijving in onze catalogus. Wat bleek? Het verschil tussen de zoektermen van de deelnemers en de bestaande beschrijvingen was zo groot dat mensen van Surinaamse afkomst bijvoorbeeld nauwelijks iets van hun eigen geschiedenis in ons archief kunnen terugvinden. Gezamenlijk maakten we beschrijvingen die wel kloppen en de juiste termen bevatten. Dit is uiteraard een intensief traject en kan je alleen in kleine deelcollecties doen. 

Technische oplossing: Het HAM-veld

Naast de co-creaties was het aanpassen van kwetsende woorden een volgende stap. Onderdeel van het project DE-BIAS was de ontwikkeling van een tool die problematische termen detecteert, zodat je deze beschrijvingen kan aanpassen. Op basis van de gids Words Matter van het Wereldmuseum is een woordenlijst gemaakt. Daar wilden we met onze beschrijvingen op doorpakken. De tool werkt helaas niet op onze database, maar we konden redelijk gemakkelijk op basis van een aantal termen uit de woordenlijst exports maken van discutabele beschrijvingen. 

We kunnen deze woorden redelijk eenvoudig aanpassen zonder dat daar een volledig nieuwe beschrijving voor hoeft te komen. Meestal volstaat het om een woord te vervangen door een ander woord, of zelfs het woord weg te laten. 

Toch is het niet altijd zo eenvoudig als het lijkt. Een woord als ‘politionele acties’ is dan wel verouderd (en onjuist), maar researchers zullen er nog op zoeken. Ons woordgebruik is tijdgebonden en zegt ook iets over onze taal en hoe wij hoe wij dachten over specifieke onderwerpen. Oude archiefbeschrijvingen zijn dus waardevolle informatie die bewaard moet blijven. Beeld & Geluid heeft voor deze historische archiefbeschrijvingen een apart metadataveld laten aanmaken: het historical archival metadata-veld, aka HAM-veld.  Dit veld is een goede oplossing die voor meer archieven relevant kan zijn: historische beschrijvingen blijven bewaard als bron, zonder dat ze direct zichtbaar zijn. De oude beschrijvingen verplaatsen we naar het HAM-veld. De nieuwe, aangepaste beschrijvingen komen in het primaire beschrijvingsveld.

De historische beschrijving is niet te zien op de publieke catalogus van Beeld & Geluid, maar onderzoekers en mediaprofessionals kunnen binnenkort wel in dit veld zoeken via de specifieke portals voor deze doelgroepen. 

Dilemma

Als archief heb je te maken met enorme volumes en moet je rekening houden met de terugvindbaarheid van de programma’s. Welke termen worden nog gehanteerd door de gebruikers van het archief en welke termen zijn te problematisch om te laten staan? En wanneer vervang je een woord, wanneer zet je het tussen aanhalingstekens en wanneer geef je aanvullende context of plaats je een disclaimer? 

Antwoorden hierop zochten we samen met een team van  gemotiveerde collega’s. We bespraken verschillende voorbeelden, vroegen elkaar via Google chat om feedback en organiseerden tussendoor feedback-sessies om moeilijke gevallen te bespreken. Want wat doe je met beschrijvingen die herhalen wat er wordt gezegd in een programma? En wat doe je met titels die waarschijnlijk ‘gegeven titels’ zijn, maar je weet het niet zeker. En wat als je te maken hebt met een beschrijving van de maker zelf?

De woordenlijst van DE-BIAS geeft suggesties voor beschrijvingen en alternatieve termen. In sommige gevallen wordt geadviseerd om de term in nieuwe beschrijvingen niet meer te gebruiken. Ook kun je termen tussen aanhalingstekens plaatsen, bijvoorbeeld als het woord expliciet benoemd wordt in een programma. Beledigende en racistische termen passen we zoveel mogelijk aan en de oorspronkelijke archiefbeschrijving verplaatsen we naar het historical archival metadata-veld. 

Neem dit voorbeeld van een beschrijving uit PaPaul Live (30-04-2005, VARA):

“Enkele gasten uit het publiek moeten ringsteken op Shetlandpony’s, haring-happen en dwerg-dweilen. De gasten weigeren dwerg te dweilen, waarna een gast de vloer dweilt m.b.v. het lichaam van Paul de Leeuw. M.m.v. Edo Brunner en een dwerg.”

Voorstel:

“Enkele gasten uit het publiek moeten ringsteken op Shetlandpony’s, haring-happen en “dwerg-dweilen”. De gasten weigeren een man met dwerggroei te dweilen, waarna een gast de vloer dweilt m.b.v. het lichaam van Paul de Leeuw. M.m.v. Edo Brunner en de man met dwerggroei.” 

We laten het woord ‘dwerg-dweilen’ wel staan, maar we zetten het tussen aanhalingstekens. We hebben hiervoor gekozen omdat Paul de Leeuw dit onderdeel in de show expliciet zo noemt. Helaas weten we niet de naam van de man met dwerggroei en blijft hij dus ondergeschikt aan Edo Brunner. 

Identiteit, relevantie en terugvindbaarheid

Hier komt ook meteen een dieper dilemma om de hoek kijken. Stel je weet de naam wel, laat je dan het feit weg dat het om iemand met dwerggroei gaat? Bij iemand met dwerggroei is het vaak relevant om te weten, omdat de persoon met deze aandoening meestal onderwerp van het programma is. Maar hoe zit dit met het woord ‘neger’? Dit werd vaak toegevoegd wanneer het niet relevant was, zoals bij de beschrijving waar ik deze blog mee begon. ‘Zangeres Lee Chamberlin zingt gospel’ is voldoende. Maar beeldresearchers zijn vaak op zoek naar specifieke beelden, bijvoorbeeld van demonstraties van de zwarte bevolking in de Verenigde Staten. Schrijven we in zo’n geval een ‘straatinterview met een man’ of ‘straatinterview met een zwarte man’? Vaak kiezen we omwille van de terugvindbaarheid voor het laatste, ook al voelt dat niet helemaal juist. Een persoon wordt toch neergezet als ‘de ander’, want de witte man wordt vaak niet benoemd of heeft een naam. 

Als je naar al die oude beschrijvingen kijkt, dan is dat toch wat het meest blijft hangen. Mensen van kleur worden gezien als anders, als exotisch en vallen ook allemaal onder één term. Een dorp is niet een dorp in Burkina Faso, maar een ‘negerdorp’. Een dans, een kind en ga zo maar door, overal wordt het woord toegevoegd. Wij losten dit op door in de nieuwe beschrijvingen alle irrelevante toevoegingen weg te halen. Bij rassenkwesties vervangen we het woord voor iets anders (zwart, Afro-Amerikaans etc).

Er zijn echter ook gevallen waarbij we een term niet kunnen vervangen. Denk aan een titel, een beschrijving van een maker of een citaat. Titels kunnen originele titels of gegeven titels zijn. Omdat we niet altijd weten wat het geval is, passen we het meestal niet aan. In sommige gevallen kunnen we met een toevoeging in de titel meer context geven. Dan blijft het woord wel staan, maar weet je dat het over een boek, reclame of lied gaat. 

Bij video’s van bijvoorbeeld YouTube of podcasts nemen we de beschrijving over van de publicatie. In die gevallen wijzigen we de beschrijving niet. In de annotatie staat overigens wel vermeld dat de beschrijving is overgenomen. Citaten passen we uiteraard ook niet aan. We controleren of het duidelijk is dat het om een citaat gaat en corrigeren waar nodig. Mocht het taalgebruik erg racistisch zijn, dan kunnen we daar nog een disclaimer aan toevoegen. Er staat tevens een algemene disclaimer op de portals van Beeld  & Geluid. 

Wat hebben we al bereikt en wat volgt?

Op dit moment hebben we de beschrijvingen met het woord ‘neger’ waar mogelijk vervangen. Voor het project Ons Land hebben we ook nieuwe inclusieve beschrijvingen gemaakt van materiaal opgenomen in voormalig Nederlands-Indië en Indonesië. In de loop van dit jaar controleren we op woorden als ‘zigeuner’, ‘dwerg’, ‘jappenkamp’ en ‘politionele acties’. We wachten nog op een betere tool om de wijzigingen door te voeren. Ook wachten we tot het HAM-veld doorzoekbaar is gemaakt voor professionals en onderzoekers voordat we meer aanpassingen doen. Er ligt dus nog veel werk, maar de eerste stap in ieder geval gezet!

The post Woorden doen ertoe; laten we er wat aan doen appeared first on AVA_NET.

Een werk wordt publiek domein wanneer de auteursrechten en aanverwante rechten zijn vervallen. Auteursrechten vervallen 70 jaar na de dood van de maker (vanaf januari in het opvolgende jaar). In 2024 kijken we naar de werken van makers die in 1953 zijn overleden. Ieder jaar onderzoek ik weer collecties die we mogen vrijgeven aan het publiek, maar dat is nog niet zo makkelijk. Films worden als een ‘gesamtkunstwerk’ gemaakt met regisseurs, scenarioschrijvers, acteurs, muzikanten, enzovoorts. We hebben daardoor te maken met meerdere makers en rechthebbenden. Als conservator voor bedrijfsfilms, reclames en amateuropnamen kan ik een groot deel van deze collecties niet vrijgeven. Voor de meeste opdrachtfilms en reclames is het moeilijk te bepalen wie de makers en rechthebbenden zijn. De amateurfilmer werkte daarentegen vaak zelfstandig. Soms wel met zijn filmclubleden, maar meestal alleen. De auteursrechten zijn daardoor eenvoudiger te achterhalen. Echter ontbreken er bij grote delen van de collectie biografische gegevens en dus ook sterfdata. Amateurfilmers zijn meestal geen publieke figuren, waardoor die gegevens niet voor het oprapen liggen. Maar met een beetje goed zoeken en soms wat geluk komen we een heel eind. En zo verklaren we best wat collecties publiek domein.

Goed huisvaderschap

Alleen heb je bij amateurfilms, en met name ‘home movies’, ook nog een andere verantwoordelijkheid. Een groot deel van die films is nooit gemaakt voor het grote publiek. Het zijn soms intieme beelden van de eerste levensjaren van een gezinslid of vakantievieren op de camping. Vandaar dat Beeld & Geluid bij iedere schenking in de overeenkomst zich committeert aan ‘goed huisvaderschap’. Dat houdt in dat het materiaal niet onderdeel mag worden van een verhaal dat de privacy kan schaden.

Wanneer bij Beeld & Geluid een film publiek domein wordt, dan kunnen mensen dit materiaal downloaden en zonder opgave van reden gebruiken in een eigen montage. Voor amateurfilms hebben we besloten om dit niet te doen. Familiefilms mogen best gebruikt worden, het is immers een rijke bron voor documentairemakers, maar we willen wel weten waar het voor gebruikt wordt en dat het in de juiste context gebruikt gaat worden. En dus streamen we, tot nu toe, amateurfilms online en bieden we deze niet aan om te downloaden. 

Laag risico

Maar we zijn toch iets meer gaan inzoomen op de verschillende films binnen die collectie en we hebben besloten om bepaalde films vrij te geven. De amateurfilms worden publiek domein en open online beschikbaar gesteld, wanneer er nagenoeg geen mensen herkenbaar in beeld zijn gebracht. Daarnaast kijken we naar de omstanders, de mensen op straat. Hoe herkenbaar zijn ze in beeld en hoe oud zouden deze mensen nu zijn? Als we inschatten dat ze op dit moment ouder zijn dan 100 jaar, dan zijn deze personen mogelijk overleden en zien we een laag risico.

Op dit moment hebben we een stuk of acht collecties bekeken en die zijn we stuk-voor-stuk doorgelopen. Een groot deel hiervan betrof familiefilms, waarin de familieleden herkenbaar in beeld waren. We hebben nu zo’n 38 films vrij kunnen geven. Dit aantal zal groeien, naarmate we meer onderzoek doen naar de sterfdata van makers.  

Goede oplossing

Het materiaal is nu te raadplegen op Peertube. Dit is een open platform van Beeld & Geluid. We gebruiken dit platform als showcase. Bij iedere video staat een PID (persistent identifier) met een link naar de publieke catalogus van Beeld & Geluid en van daaruit kan men momenteel tegen geringe kosten (tussen de 0,50 – 2,00 EUR) het materiaal downloaden. 

Ik denk dat we hiermee een goede oplossing hebben gevonden. Met name de reizen, de beelden in het buitenland, maar ook reisjes in het eigen Nederland kunnen we nu langzaamaan gaan vrijgeven. Hiermee hebben we een kleine stap kunnen zetten om meer materiaal beschikbaar te stellen. 

The post Amateurfilms in het publiek domein: wel of niet vrijgeven? appeared first on AVA_NET.

Willy Mullens

Willy Mullens (1880-1952) is één van de belangrijkste filmpioniers van Nederland. Hij begon samen met zijn broer Albert een reisbioscoop onder de naam Albert Frères. Vanaf de jaren ’10 produceerde hij allerhande films in opdracht van de overheid en het bedrijfsleven. Hij maakte de Leger- en Vlootfilm (1917) en diverse stedenfilms in opdracht van de VVV.

The post 2023: Films Willy Mullens in publiek domein appeared first on AVA_NET.