Recappen: het klinkt als technisch jargon, maar het is in feite een vorm van elektronische chirurgie waarbij de hartslag van het apparaat wordt hersteld. De term verwijst naar het vervangen van condensatoren, in het Engels ‘capacitors’. Specifiek gaat het hier om elektrolytische condensatoren, ook wel elco’s genoemd. Dit elektronisch onderdeeltje van de recorder werkt als een klein stoomreservoir en filtert. Het zorgt ervoor dat, afhankelijk van de schakeling, de stroomtoevoer stabiel blijft en ongewenste ruis uit het kwetsbare audiosignaal wordt gefilterd. 

Hoe werkt het?

Bij een recap-beurt haal je de printplaten voorzichtig uit de bandrecorder, waarna je de oude elco’s met een soldeerbout stuk voor stuk verwijdert om plaats te maken voor gloednieuwe exemplaren. Afhankelijk van het model kan dit variëren van een handjevol onderdelen tot meer dan honderd stuks per machine.

Deze ingreep is noodzakelijk omdat elco’s, ook in recorders met een robuuste mechaniek van merken als Revox, Telefunken of Studer, niet het eeuwige leven hebben. Elco’s zijn gevuld met een chemische vloeistof of pasta die na dertig tot vijftig jaar uitdroogt of zelfs begint te lekken. Wanneer dit gebeurt, verliezen ze hun vermogen om lading vast te houden en gaan ze zich onvoorspelbaar gedragen. Door deze uitgeputte onderdelen te vervangen met moderne componenten, die vaak veel preciezer zijn dan de originelen uit de jaren ’70 en ’80, wordt de machine weer volledig teruggebracht naar de oorspronkelijke fabrieksspecificaties. De recorder loopt weer fris en fruitig, en klinkt als nieuw!

Het is belangrijk om hierbij een duidelijk onderscheid te maken tussen regulier onderhoud en een volledige revisie. Waar je op dagelijkse basis zelf de magneetkoppen schoonmaakt met alcohol, de koppen demagnetiseert of een aandrijfsnaar vervangt, is recappen echt werk voor de specialist. Het is geen periodiek klusje, maar een eenmalige, diepgaande investering in de toekomst van het apparaat. Het vereist veel tijd, soldeervaardigheid en goede meetapparatuur om het apparaat weer volgens specificatie af te regelen. Het is vaak de enige manier om een machine van de ondergang te redden.

Waarom?

Wanneer je besluit deze revisie niet uit te voeren, is het niet de vraag of er problemen ontstaan, maar wanneer. Dit begint bijna onmerkbaar en vaak subtiel met een achteruitgang van de geluidskwaliteit. De bas wordt bijvoorbeeld zwakker, het hoog klinkt dof en het geluid gaat vervormen. Naarmate de condensatoren verder verslechteren, kunnen er luidere bromgeluiden ontstaan omdat de voeding de stroom niet meer vlak kan strijken. Ook het loopwerk blijft niet onberoerd en kan gaan haperen. Dat kan zich uiten in een jengelende tape en ook de functies worden onbetrouwbaar, zoals het spontaan starten van de spoelfunctie – wat zeker niet fijn is voor je vingers!

In het ergste geval kan het uitblijven van onderhoud leiden tot een doemscenario. Een lekkende condensator kan corrosief zuur over de printplaat verspreiden, wat de koperen verbindingen onherstelbaar wegvreet. Ook kan interne kortsluiting ervoor zorgen dat kostbare, vintage onderdelen zoals motoren of transistors doorbranden. Berucht zijn condensatoren van bepaalde merken, zoals de ‘RIFA-condensatoren’, die na jaren van stilstand letterlijk met een harde knal en stinkende rook uit elkaar kunnen spatten. Recappen is dus veel meer dan alleen een technische update; het is het veiligstellen van een stukje audiogeschiedenis voor de volgende generaties.

Tips

Ga jij zelf recappen? Zie hieronder enkele praktische tips:

• Veiligheid eerst: Werk altijd met de stekker uit het stopcontact. Oude apparatuur kan condensatoren bevatten die, zelfs als het apparaat uit staat, nog een gevaarlijke lading kunnen vasthouden.
• Maak foto’s vóór je begint: Maak foto’s van elke printplaat en de exacte positie van de oude componenten voordat je begint met loshalen. Dit is je reddingslijn als je tijdens het solderen twijfelt over de oriëntatie.
• Let op de polariteit: Condensatoren hebben een plus- en een minkant. Monteer ze altijd in de juiste richting; verkeerd om plaatsen kan leiden tot defecten of zelfs ontploffende onderdelen.
• Gebruik componenten van een goede kwaliteit.
• Zorg dat je de condensatoren door een juist type vervangt.
• Kies voor ‘Low-ESR’: Gebruik bij voorkeur condensatoren van het type ‘Low-ESR’ (Low Equivalent Series Resistance). Deze zijn beter bestand tegen de hoge frequenties in audioschakelingen dan standaard exemplaren.
• Denk aan afregelen (kalibratie): Een ‘recap’ is vaak pas het halve werk. Na het vervangen van de componenten moet de machine meestal opnieuw worden afgeregeld om weer binnen de originele fabrieksspecificaties te presteren.

Foto’s: Tonnie van Els

The post Recappen: elektronische chirurgie appeared first on AVA_NET.

Een goede vriend van me, met wie ik in het verleden als audio-engineer heb samengewerkt in grote delen van Europa, heeft mij onlangs een complete set testbanden voor bandrecorders uit zijn “toolbox” overhandigd. Nu de markt is veranderd en er bijna geen analoge audioregistraties meer worden gemaakt, besloot hij deze set aan mij te geven. De verzameling bestaat uit vier geluidsbanden, oplopend in breedte van ¼” tot 2”, vol met testtonen, oftewel: pieptonen.

Mijn verhaal over deze verkregen testbanden roept steevast mooie reacties op: van oprechte verwondering tot de technische diepgang van experts die direct naar de details vragen. Maar wat doen deze testbanden precies? Waarom zijn ze zo bijzonder, en waarom kun je niet zonder bij de digitalisering van audio?

De belangrijkste schakel tussen toen en nu

Testbanden, ook wel referentiebanden genoemd, dienen als het ultieme precisie-instrument om te garanderen dat een machine exact zo functioneert als de fabrikant het heeft bedoeld. Wanneer we oude banden uit archieven gaan digitaliseren, is de testband de belangrijkste schakel tussen toen en nu.

Stel je voor dat je een unieke opname hebt van een jazzconcert uit 1964. Die band is opgenomen op een machine die destijds volgens een specifieke norm (bijvoorbeeld NAB) was afgesteld. Als jij die band vandaag afspeelt op een machine die “zomaar wat doet”, klinkt deze historische opname dof, vervormd of simpelweg verkeerd.

Door je digitaliseringsset eerst te kalibreren met een testband, creëer je een transparant venster naar het verleden. Je weet dan 100% zeker: “Wat ik nu digitaal opsla, is exact wat er in 1964 op die tape is gezet.” Zonder die testband is digitaliseren eigenlijk maar een gok.

Een meetinstrument, geen muziek

Een testband is een speciaal geproduceerde magneetband waarop uiterst nauwkeurige signalen zijn opgenomen door een geijkt laboratoriumapparaat. In tegenstelling tot een gewone muziekband, die bedoeld is om naar te luisteren, is een testband puur een meetinstrument.

In dit geval bevatten deze banden specifieke sinustonen op exact vastgestelde sterktes en frequenties. Denk aan:

• Azimuth-correctie: De afspeelkop moet exact 90 graden op de band staan. Staat deze een fractie scheef, dan verlies je direct alle hoge tonen (het geluid wordt “dof”).
• Level-kalibratie: Zorgen dat 0 dB op de VU-meters ook echt overeenkomt met de internationale standaard voor magnetisatie (nWb/m). Zodat je optimaal gebruikmaakt van de beschikbare dynamische ruimte, oftewel de sweet spot.
• Frequentierespons: Controleren of de recorder alle tonen van laag tot hoog gelijkmatig weergeeft.

Kun je de testbanden kopiëren?

Het antwoord is een resoluut nee. Zelfs de allerbeste recorder ter wereld voegt een minuscuul beetje van zijn eigen “karakter” (of foutjes) toe aan een opname. Als je een testband kopieert, kopieer je de imperfecties van jouw “perfect afgestelde” machine mee. Je kopie is dan geen meetlat meer, maar een schatting.

Waarom zijn deze banden zo speciaal?

Wat deze banden uniek maakt, is de absolute nauwkeurigheid. Deze banden zijn “Full Track”. Dat betekent dat het magnetische signaal over de volle breedte van de tape is geschreven, als een perfect strak getrokken laken. Hierdoor maakt het niet uit of je een oude mono-recorder uit de jaren ’50 hebt of een geavanceerde 24-sporenstudiomachine; dit voorkomt fasefouten. Een echte referentieband is altijd een “eerste generatie” product, rechtstreeks uit de moedermachine van het lab. Ze worden per stuk gemaakt, en dat is dan ook de reden dat testbanden over het algemeen een serienummer hebben.

Zijn er nog andere typen testbanden?

Zeker! De verkregen banden zijn multifrequentie tapes, maar je hebt ook tapes voor het inregelen van de track-indeling, de snelheid, wow en flutter, et cetera.

Waarom zijn ze vandaag de dag nog belangrijk?

Magneetbanden vergaan (denk aan het Sticky Shed Syndrome en VinegarSyndrome). We hebben vaak maar één kans om een oude band goed over te zetten naar digitaal voordat de tape te slecht wordt om nog af te spelen. Als je machine op dat moment niet optimaal is afgesteld met een referentieband, gooi je onherstelbare audiokwaliteit weg. Het is het verschil tussen een vage herinnering en een haarscherp monument in audio.

(Afbeeldingen: Tonnie van Els)

The post Piepende banden appeared first on AVA_NET.

Schoonmaken en voorbereiden

Ons uitgebreide ‘machinepark’ biedt voor veel soorten tapes de juiste afspeelapparatuur, maar soms komen we een type drager tegen waarvoor we geen geschikte machine hebben. In zulke gevallen zoeken we naar partijen met zowel de apparatuur als de kennis om deze tapes correct uit te lezen en te digitaliseren.

Onlangs hebben we een verzameling van veertig multitrack tapes, in dit geval 1” 8 sporentapes, gereedgemaakt voor digitalisering. Een deel van deze banden komt uit recente acquisities en bevat muziek van zo’n vijftig jaar geleden. De eerste stap in het proces is dan ook een grondige voorbereiding: het verwijderen van schimmel en andere sporen van jarenlange opslag in een vochtig schuurtje. We vervangen roestige AEG-kernen door nieuwe NAB-haspels en repareren waar mogelijk beschadigde tapes. Verder lopen we tegen wat issue-tjes aan zoals tapes die in losse stukken op ‘n kern gespoeld zijn, tapes van acetaat die ingescheurd zijn bij geplakte ruiters, een markering e.d. De metadata van de dozen leggen we vast door ze te fotograferen, nummers toe te kennen en in kratten te doen. Zo, klaar om mee te nemen!

Op zoek naar de juiste apparatuur

Voor deze digitaliseringsklus moeten we improviseren. De juiste recorder hebben we niet zelf in huis, dus we gaan op zoek naar een plek waar we de tapes wél kunnen afspelen. Zo komen we terecht bij George Logtenberg van de Swinging Zmirnof Studio, een studio die lijkt op een tijdcapsule: vol met analoge apparatuur, zonder computers, WiFi of internet. Hier vinden we een goed werkende Ampex 440B 8-Track recorder.

Een andere bijzondere machine in de studio is de Ampex MM1000 2″ 16-sporen recorder, ooit gebruikt in de legendarische Johnny Hoes Studio waar artiesten zoals Doe Maar, Zangeres Zonder Naam, Toontje Lager, De Frank Boeijen Groep en De Janse Bagge Bend opnamen maakten. Op mijn vraag waarom de studio alleen analoge apparatuur gebruikt, komt Logtenberg met de metafoor: “digitaal audio klinkt als het drinken van wijn uit een plastic glas.”

Voor de 1″ 8-sporentapes ga ik de Ampex 440B gebruiken. Maar hoe kan ik deze tapes digitaliseren in een analoge studio? Hiervoor heb ik mijn audio werkstation en computer meegenomen naar Wijhe en op de de Ampex 440B aangesloten. Het is fijn om in Logtenberg een vakbroeder te treffen; halve woorden zijn genoeg om elkaar te begrijpen. De andere helft van de woorden gebruiken we voor andere gesprekken ;).

Extra stap voor een betere luisterervaring

Na zo’n tweeënveertig kopjes koffie zit het digitaliseren erop, maar daarmee is het werk nog niet klaar. De 1” 8-sporentapes bevatten namelijk afzonderlijke instrumenten en zangstemmen op acht aparte sporen, maar in de catalogus van Beeld & Geluid hoor je in de voorvertoning alleen de eerste twee sporen. Dit kan betekenen dat je bijvoorbeeld alleen een triangel hoort, of een zangstem. De oplossing? Ik maak er nog twee sporen bij, een mix van de acht originele sporen. En nu hoor je in de voorvertoning dus het hele orkest in plaats van alleen twee losse instrumenten.

Deze mix op de eerste twee sporen exporteer ik samen met de bestaande acht sporen als een “interleaved” bestand. Dit betekent dat de data van verschillende sporen afwisselend worden opgeslagen. Hierdoor kun je meerdere sporen tegelijkertijd afspelen.

Geen standaardproces

Dit project laat zien dat digitalisering geen standaard proces is. Oude media zijn vaak onvoorspelbaar, en er is niet altijd een kant-en-klare oplossing voorhanden. Je moet op zoek naar zeldzame apparatuur, soms de methodes aanpassen of externe experts inschakelen. Maar uiteindelijk draait het om één ding: het veiligstellen van kostbare historische opnames voor de toekomst.

De combinatie van technische kennis, geduld en een flinke dosis creativiteit maakt dit werk bijzonder. Het is niet alleen een proces van conservering, maar ook van herontdekking. Elke tape vertelt een verhaal, en door digitalisering zorgen we ervoor dat deze verhalen niet verloren gaan.

(Foto’s en video: Tonnie van Els)

The post Het digitaliseren van multitrack tapes: een creatieve uitdaging appeared first on AVA_NET.

Voor de ¼ inch-banden die met ‘consumenten recorders’ opgenomen zijn ligt dit iets anders. In de jaren ‘50 kwam dit ook in bereik voor de hobbyist. De industrie werd geprikkeld per decennium een nieuw systeem op de markt te zetten met verbeteringen en nieuwe specificaties. Door de jaren heen was het de track layout op een band dat de meeste impact had op de onderlinge uitwisselbaarheid: volspoor mono; dubbel mono; vier spoor en stereo. En o ja, quadrafonie in begin jaren 70, de voorloper van surround sound, een audioweergave systeem dat niet echt doorgebroken is. Voor elk type drager is weer andere hardware nodig.

In mijn werk zie ik ze regelmatig langskomen, deze banden opgenomen met consumenten recorders. Zo kreeg ik een tijdje terug een bandje, de MB00058X, met het verzoek deze te digitaliseren met een kopie voor de opdrachtgever. Mijn inschatting was dat dit een viersporen-bandje moest zijn. Dit klopte, totdat op een zeker moment het audio op ‘n spoor onverwacht achterstevoren speelde, vervolgens was een stuk met andere snelheid en meer van dit soort anomalieën. Meestal is dit type drager niet zo’n issue maar juist deze band leverde wel wat ‘Human Touch’ op om er een fatsoenlijke file van te maken, compleet met metadata, zodat je later nog weet waar wat van de tape komt.

Wat maakt het nou dat dit type band zoveel ingewikkelder is om te verwerken dan de andere soorten banden?

Tot op heden was het overgrote deel van de dragers afkomstig uit de broadcast wereld. Dat is met de daarbij behorende standaarden zoals de kanaalindeling (zie afbeelding 2), de bandsnelheid én maar één afspeelrichting. Dat maakt dat een tape in ‘one run’ gedigitaliseerd kan worden.

Maar de track layout van de viersporen-banden kent een aantal varianten (zie afbeelding 3). Standaard digitaliseren we zo’n band in twee stappen, namelijk heen en daarna retour. In de regel komt dit neer op vier mono- of twee stereo-sporen. De digitalisering is meestal niet zo’n issue,  maar soms bevat een band een mix van deze layouts of zelfs van volspoor- of dubbel mono. De MB00058X is hier een voorbeeld van en de digitalisering van dit type band vraagt dan ook om een afwijkende aanpak. 

Daarover vertel ik je zo meer, want direct speelde ook door m’n hoofd hoe we naar de toekomst toe, nog veel meer van deze banden kunnen verwerken en dat in bulk. Niet veel later diende zich inderdaad een project aan waarvan een groot gedeelte bestond uit deze viersporen-banden. De opdracht was dusdanig omvangrijk, met nog een paar andere projecten in het verschiet, dat we de workflow aangepast hebben. Door een knip te zetten tussen het digitaliseren en de nabewerking kunnen we efficiënter werken.

Hoe digitaliseren wij de MB00058X?

We mogen ons bij Beeld & Geluid gelukkig prijzen met een viersporen/vierkanalen M15 recorder van Telefunken. Omdat de meeste banden kwetsbaar zijn, hebben we de trekkracht aangepast alsmede een extra afspeelsnelheid aan de recorder toegevoegd.  Door de vier kanalen tegelijkertijd te digitaliseren, halveer je de tijd en slijt de apparatuur minder.

We hebben gekozen voor de (multitrack-) software van Cubetec, die de mogelijkheid biedt om op 192 kHz te digitaliseren. Ook kun je er de ‘achterstevoren’ kanalen mee om draaien. Door vervolgens de volgorde van de samples om te draaien, worden ze ‘rechtgezet’. Dus geen transcoding, en ook geen kwaliteitsverlies.

Vervolgens archiveren we het audio in een viersporen interleaved file. Alle sporen worden in een WAV-file bij elkaar opgeslagen, waarbij ook de track layout logisch gerelateerd is aan de oorspronkelijke drager. Voor het archiveren is zo’n meersporen WAV file geen probleem, dit doen we al meer dan tien jaar. De file laat zich openen en bewerken in diverse (freeware) softwarepakketten. 

Zo is band MB00058X inmiddels digitaal en ingestroomd in ons collectiebeheersysteem DAAN, alsmede een paar honderd andere viersporen-banden…

Herkomst afbeeldingen: DW en Musiikkiarkisto

The post Een geval apart: de viersporenband MB00058XE appeared first on AVA_NET.