Onschuldige beelden… Of toch niet? Ze deden me terugdenken aan het ReFrame-programma van 2022, het programma tijdens het Internationaal Documentaire Festival Amsterdam rond het gebruik van archiefmateriaal. Het gros van de documentaires uit dit programma bevatte gewelddadige archiefbeelden – beelden uit tijden van oorlog, slavernij en kolonialisme die kwetsend, schokkend en angstaanjagend kunnen zijn, vooral omdat de beelden vaak vastgelegd zijn door de kolonisatoren zelf. Maar als je deze gewelddadige of kwetsende archiefbeelden op een zorgvuldige en respectvolle wijze gebruikt, dan kan dit leiden tot indrukwekkende, onthullende resultaten.

Regisseur Janaína Nagata vertelde me bij de Beeld & Geluid Lunch tijdens IDFA dat het nemen van risico’s een essentieel onderdeel is van het maken van documentaires, vooral wanneer je werkt met archiefmateriaal waar koloniale beelden in voorkomen die als zeer kwetsend en confronterend kunnen worden ervaren. Haar documentaire Private Footage won de Beeld & Geluid IDFA ReFrame Award. Voor Janaína is het vinden van een balans cruciaal om gewelddadige archiefbeelden te kunnen gebruiken zonder het geweld voort te zetten. “I didn’t really know where to stop, I had to find a balance between what I would show and what I wouldn’t show.” 

Alain Kassanda, regisseur van de film Colette & Justin, kon zich vinden in Janaína’s woorden, en legde uit dat een van de problemen van het gebruiken van gewelddadig archiefmateriaal is dat er vaak herkenbare gezichten in voor komen. Beelden waarop bijvoorbeeld familieleden openlijk vernederd worden, hebben een diepe impact. “Everybody sees that”, zegt Alain, en daarom is het inderdaad van groot belang om uiterst voorzichtig te zijn bij het gebruik van dit soort archiefmateriaal. Archiefbeelden van onder andere geweld, kolonialisme en onderdrukking spelen een grote rol in Colette & Justin. Alain gebruikt de archiefbeelden als een visuele representatie van herinneringen van zijn grootouders die opgroeiden tijdens de eerste jaren van de Congolese onafhankelijkheid, waar de gevolgen van het kolonialisme nog altijd voelbaar zijn. De beelden zijn grotendeels gemaakt voor en door witte kolonialisten; beelden van de Congolese natives worden gekenmerkt door vernedering en onderdrukking. 

Dit brengt mij weer terug bij het AVA_Net Symposium. Ook hierin kwam de impact van het gebruik van archiefbeelden naar voren. Niet alleen in de eerder genoemde film ‘Moeder Suriname’ waarbij maar ook in andere projecten en onderzoeken die de revue passeerden. Archieven bewaren immers veel persoonlijke geschiedenissen; verschillende, uiteenlopende verhalen die zich aan de hand van archiefmateriaal op een impactvolle wijze kunnen laten vertellen. Zo vertelde antropoloog Thomas Polimé over zijn onderzoek naar de Marron-fotocollectie van de Evangelische Broedergemeenschap. Hij werkte hierin samen met de Marron-gemeenschap, om de fotocollectie te voorzien van nieuwe verhalen en context. Een vrouw uit de gemeenschap zag zichzelf dansen op de archiefbeelden. Tot tranen geroerd zei ze tegen Polimé : “U brengt me mijn geschiedenis.”

The post De krachtige, gevoelige balans: archiefbeelden uit het koloniale en slavernijverleden appeared first on AVA_NET.

De band tussen documentairemakers en archieven is hecht. Veel verhalen kunnen niet verteld worden zonder materiaal uit het verleden of dat met een ander doel is gemaakt. Het afgelopen International Documentary Festival Amsterdam (IDFA) toonde in een speciaal programma documentaires met opvallend gebruik van archiefmateriaal.

Deze 13 films waren genomineerd voor de Beeld & Geluid IDFA ReFrame Award for Best Creative Use of Archive. De award ging dit jaar naar Ultraviolette and the Blood-Spitters Gang van de Franse filmmaker Robin Hunzinger. Volgens de jury een “..meesterlijke montage van een opmerkelijk rijke verscheidenheid aan filmmateriaal..”. Een speciale vermelding was er voor Babi Yar. Context van Sergei Loznitsa.

Tijdens IDFA zag ik de 13 documentaires uit het archiefprogramma. Een bijzondere ervaring om te zien hoe found footage kan bijdragen aan, of zelfs de aanleiding vormt voor het verhaal van de filmmaker.

Aanleiding of ondersteuning?

Er zijn twee primaire manieren waarop archiefmateriaal wordt ingezet in deze films. De eerste: het hele verhaal wordt aan de hand van archiefmateriaal verteld. Babi Yar. Context is een goed voorbeeld: de film bestaat compleet uit archiefmateriaal dat de aanloop naar en nasleep van een van de grootste massa-executies ooit vertoont. Three Minutes – A Lengthening (Bianca Stigter) is een ander voorbeeld. Deze film gaat compleet over – zoals de titel al aangeeft – drie minuten found footage, aan de hand waarvan uitgebreid onderzoek gedaan wordt naar de locatie en identiteit van Joodse mensen in een kleine stad in Polen.

De tweede manier van archiefgebruik is dat het ondersteuning en context biedt aan het verhaal van de film. Dit zien we bijvoorbeeld terug in Journey to the Sun (Susana de Sousa Dias, Ansgar Schaefer). In de film over Oostenrijkse kinderen die na de Tweede Wereldoorlog langdurig in Portugal verbleven om aan te sterken, zijn zowel bewegend archiefbeeld als foto’s ondersteunend bij de voice-over. Ook Avi Mograbi’s The First 54 Years – An Abbreviated Manual for Military Occupation hanteert deze werkwijze: het gebruikte archiefmateriaal in deze film draagt bij aan de vertelling over het conflict tussen Israël en Palestina.

Welk materiaal?

Niet alleen is de rol van archiefmateriaal in de documentaires veelzijdig, dit geldt ook voor welke content wordt gebruikt: audio, bewegend beeld, brieven, foto’s en meer. De meeste films hanteren een combinatie hiervan. Zo maakt 1970 (Tomasz Wolski) gebruik van bewegend beeld als archiefmateriaal uit die periode. Maar het is vooral het gebruik van geluidsopnamen dat de film voor mij bijzonder maakt: via gearchiveerde telefoongesprekken tussen communistische big shots laat de film hun perspectief zien tijdens een acht dagen lange staking van arbeiders van de scheepswerven van Gdansk. Een andere combinatie van archiefmateriaal zien we in Turn Your Body to the Sun (Aliona van der Horst): foto’s, bewerkte archiefbeelden, brieven en tekeningen uit het dagboek van Aliona’s vader vormen samen een aangrijpend verhaal over Russische krijgsgevangenen. Ook Ultraviolette and the Blood-Spitters Gang maakt zeer creatief gebruik van verschillende gearchiveerde media, wat de jury beloonde met de toekenning van de Beeld & Geluid IDFA ReFrame Award. De film is het turbulente liefdesverhaal tussen twee jonge vrouwen, vertelt aan de hand van zowel bewegende archiefbeelden, fictiefilm, muziek, foto’s én liefdesbrieven

Zoals gezegd: deze documentaires hadden niet gemaakt kunnen worden zonder archieven en privécollecties. Of het nu beelden van lang geleden zijn, of recent gemaakte opnamen en registraties: de documentaire Travesti Odyssey (Nicolas Videla) gebruikt onder andere recent archiefmateriaal uit 2018.

Archieven zijn en blijven bijzonder relevant voor de verhalen die nu verteld (moeten) worden. De jaarlijkse archiefcompetitie van IDFA en Beeld & Geluid is daar het bewijs van. En het levert bovendien prachtige films op. Ik heb genoten.

The post IDFA 2021 – Veelzijdig gebruik van archief appeared first on AVA_NET.